Αν το παιδί σας έχει τη συνήθεια να απλώνει το χέρι του και να αγγίζει το πρόσωπό σας την ώρα που σας μιλά, πιθανότατα έχετε προσπαθήσει πολλές φορές να απομακρύνετε απαλά το χέρι του. Και λίγο αργότερα, το ίδιο χέρι βρίσκεται ξανά στο μάγουλο, τη μύτη ή τα μαλλιά σας.
Για πολλούς γονείς πρόκειται απλώς για μία ακόμη χαρακτηριστική συμπεριφορά της παιδικής ηλικίας. Ωστόσο, η σωματική επαφή αποτελεί σημαντικό μέρος της επικοινωνίας των παιδιών και μπορεί να εξυπηρετεί διαφορετικούς σκοπούς, ανάλογα με την ηλικία, την κατάσταση και το τι συμβαίνει εκείνη τη στιγμή.
Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει μία συγκεκριμένη ψυχολογική ερμηνεία για κάθε παιδί που αγγίζει το πρόσωπο του γονιού του. Η συμπεριφορά από μόνη της δεν αρκεί για να οδηγήσει σε ασφαλή συμπεράσματα. Το πλαίσιο μέσα στο οποίο εμφανίζεται είναι πολύ πιο σημαντικό.
Ένας διαφορετικός τρόπος επικοινωνίας
Τα μικρά παιδιά δεν εκφράζουν όλα όσα αισθάνονται αποκλειστικά με λόγια. Η επικοινωνία τους περιλαμβάνει βλέμματα, εκφράσεις, κινήσεις, αγγίγματα και τη σωματική εγγύτητα.
Ένα παιδί μπορεί, για παράδειγμα, να κρατά το χέρι του γονιού του όταν μιλά, να κάθεται κολλητά του ή να παίζει με τα μαλλιά του. Το άγγιγμα μπορεί να αποτελεί απλώς έναν τρόπο να διατηρεί τη σύνδεση με τον άνθρωπο που έχει απέναντί του.
Η σωματική επαφή έχει συνδεθεί ερευνητικά με σημαντικές διαδικασίες της ανάπτυξης, όπως η δημιουργία δεσμού, η κοινωνική επικοινωνία και η συναισθηματική ρύθμιση. Ιδιαίτερα στα πρώτα χρόνια της ζωής, όταν οι κοινωνικές και συναισθηματικές δεξιότητες αναπτύσσονται γρήγορα, η επαφή με τον γονιό αποτελεί σημαντικό κομμάτι της καθημερινής αλληλεπίδρασης.
Γιατί το πρόσωπο του γονιού είναι τόσο σημαντικό
Το πρόσωπο αποτελεί για ένα παιδί μια πολύ σημαντική πηγή πληροφοριών. Μέσα από τις εκφράσεις του γονιού προσπαθεί να καταλάβει αν είναι χαρούμενος, θυμωμένος, έκπληκτος ή αν έχει καταλάβει αυτό που του λέει.
Έρευνα που δημοσιεύθηκε στο Cognitive Development εξέτασε 39 μητέρες και τα παιδιά τους ηλικίας 4 έως 6 ετών κατά τη διάρκεια δραστηριότητας παιχνιδιού. Οι ερευνητές παρατήρησαν τη σωματική επαφή μεταξύ μητέρας και παιδιού και στη συνέχεια αξιολόγησαν την προσοχή των παιδιών σε κοινωνικά ερεθίσματα.
Τα ευρήματα έδειξαν ότι η αυξημένη σωματική επαφή από τη μητέρα συνδεόταν με μεγαλύτερη προσοχή των παιδιών σε κοινωνικές πληροφορίες.
Ωστόσο, η συγκεκριμένη έρευνα δεν εξέτασε παιδιά που άγγιζαν το πρόσωπο των γονιών τους. Επομένως, δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι το άγγιγμα στο πρόσωπο έχει συγκεκριμένη ή προκαθορισμένη σημασία.
Δείχνει, όμως, ότι η σωματική επαφή με τον γονιό μπορεί να σχετίζεται με τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά αντιλαμβάνονται και επεξεργάζονται κοινωνικά ερεθίσματα.
Μπορεί να θέλει απλώς να του δώσετε σημασία
Υπάρχει και ένα πολύ καθημερινό σενάριο.
Το παιδί σας σάς μιλά ενώ εσείς μαγειρεύετε, απαντάτε σε ένα μήνυμα ή ασχολείστε με κάποια άλλη δουλειά. Εκείνο μπορεί να πλησιάσει περισσότερο, να επαναλάβει αυτό που είπε ή να αγγίξει το πρόσωπό σας.
Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι «ζητά προσοχή» με την αρνητική έννοια. Μπορεί απλώς να προσπαθεί να βεβαιωθεί ότι εξακολουθείτε να το ακούτε και ότι συμμετέχετε στη μεταξύ σας επικοινωνία.
Τα παιδιά δεν διαθέτουν πάντα την ωριμότητα για να πουν ξεκάθαρα «θέλω να με προσέξεις». Έτσι, χρησιμοποιούν συμπεριφορές και κινήσεις για να διατηρήσουν την επαφή με τον γονιό.
Η ανταποκρινόμενη φροντίδα, δηλαδή η ικανότητα του γονιού να αναγνωρίζει τα σήματα του παιδιού και να ανταποκρίνεται σε αυτά, αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη.
Όταν το άγγιγμα λειτουργεί σαν «ασφάλεια»
Η σωματική επαφή μπορεί να έχει και καθησυχαστικό χαρακτήρα.
Σε πειραματική μελέτη με 138 ζευγάρια γονέων και παιδιών, οι ερευνητές εξέτασαν την επίδραση ενός σύντομου, απαλού αγγίγματος από τον γονιό στον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά αντιδρούσαν σε κοινωνικά απειλητικά ερεθίσματα.
Οι ηλικίες των παιδιών κυμαίνονταν από 8 έως 10 και από 11 έως 14 ετών. Σε μία από τις ομάδες, οι γονείς άγγιζαν για λίγο τον ώμο του παιδιού, ενώ στην ομάδα σύγκρισης δεν υπήρχε τέτοια επαφή.
Η γονική επαφή συνδέθηκε με μικρότερη αυτόματη προσοχή των παιδιών σε κοινωνικά απειλητικά ερεθίσματα. Στα παιδιά που εμφάνιζαν υψηλότερα επίπεδα κοινωνικού άγχους, το άγγιγμα συνδέθηκε επίσης με μεγαλύτερη εμπιστοσύνη.
Και εδώ, βέβαια, χρειάζεται προσοχή στην ερμηνεία. Η μελέτη δεν αφορούσε παιδιά που άγγιζαν το πρόσωπο των γονιών τους, επομένως δεν αποδεικνύει ότι μια τέτοια συμπεριφορά σημαίνει πως το παιδί αναζητά ασφάλεια.
Υποδεικνύει όμως ότι η σωματική επαφή με ένα πρόσωπο εμπιστοσύνης μπορεί να μεταφέρει συναισθηματικά και κοινωνικά μηνύματα.
Ίσως είναι απλώς ένας τρόπος να δείξει τρυφερότητα
Δεν εκφράζουν όλα τα παιδιά την αγάπη τους με τον ίδιο τρόπο.
Κάποιο παιδί μπορεί να ζητά συνεχώς αγκαλιές, άλλο να κρατά το χέρι του γονιού και άλλο να θέλει να ακουμπά το κεφάλι του πάνω του. Υπάρχουν παιδιά που χαϊδεύουν το μάγουλο της μαμάς τους, πιάνουν τη μύτη του μπαμπά τους ή παίζουν με τα μαλλιά του.
Για αυτά τα παιδιά, η επαφή μπορεί να έχει γίνει ένας μικρός, προσωπικός τρόπος έκφρασης οικειότητας.
Η θετική και τρυφερή σωματική επαφή έχει συσχετιστεί με τον γονεϊκό δεσμό και την ποιότητα της αλληλεπίδρασης μεταξύ γονέα και παιδιού. Δεν χρειάζεται, όμως, κάθε τέτοια συμπεριφορά να αποκτά μια περίπλοκη ψυχολογική εξήγηση.
Μερικές φορές το παιδί απλώς θέλει να είναι κοντά σας.Και μερικές φορές δεν υπάρχει «βαθύς λόγος»
Οι γονείς συχνά αναζητούν ένα συγκεκριμένο νόημα πίσω από κάθε επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά του παιδιού. Στην πραγματικότητα, μπορεί να μην υπάρχει κάποιο κρυφό συναισθηματικό μήνυμα.
Ένα παιδί μπορεί να αγγίζει τη μύτη του γονιού επειδή του φαίνεται αστεία. Μπορεί να του αρέσει η υφή του δέρματος ή των μαλλιών ή να έχει καταλάβει ότι με αυτή την κίνηση προκαλεί γέλιο.
Η αφή είναι ένας από τους βασικούς τρόπους με τους οποίους τα παιδιά εξερευνούν τον κόσμο. Επομένως, ένα επαναλαμβανόμενο άγγιγμα μπορεί να είναι αποτέλεσμα περιέργειας, αισθητηριακής εξερεύνησης ή απλώς μιας συνήθειας που δημιουργήθηκε στην καθημερινότητα.
Το πότε και το πώς έχει μεγαλύτερη σημασία
Για να καταλάβει ένας γονιός τι μπορεί να σημαίνει η συγκεκριμένη συμπεριφορά, αξίζει να παρατηρήσει πότε εμφανίζεται.
Αν το παιδί αγγίζει το πρόσωπό σας ενώ σας μιλά και θέλει να σας κρατήσει κοντά του, μπορεί να αποτελεί μέρος της επικοινωνίας και της τρυφερότητάς του.
Αν το κάνει κυρίως όταν είστε απασχολημένοι ή κοιτάτε το κινητό, ίσως προσπαθεί να επαναφέρει την προσοχή σας.
Αν εμφανίζεται όταν είναι κουρασμένο, φοβισμένο ή αναστατωμένο, η σωματική επαφή μπορεί να λειτουργεί καθησυχαστικά.
Αν, αντίθετα, αγγίζει με τον ίδιο τρόπο ανθρώπους, αντικείμενα και διαφορετικές επιφάνειες, η αισθητηριακή εξερεύνηση ή η συνήθεια μπορεί να αποτελεί πιο πιθανή εξήγηση.
Σημαντικό είναι επίσης τι συμβαίνει αμέσως μετά. Αν το παιδί χαμογελά, συνεχίζει να μιλά, ηρεμεί ή παραμένει κοντά σας, το άγγιγμα πιθανότατα αποτελεί μέρος της συνολικής αλληλεπίδρασης.
Πώς μπορούν να αντιδράσουν οι γονείς
Όταν το άγγιγμα είναι απαλό και δεν ενοχλεί τον γονιό, δεν υπάρχει λόγος να αντιμετωπίζεται ως κάτι ανησυχητικό.
Αντί να απομακρύνει μηχανικά το χέρι του παιδιού, ο γονιός μπορεί να προσπαθήσει να καταλάβει τι συμβαίνει εκείνη τη στιγμή.
Είναι πιθανό το παιδί να θέλει να πει κάτι; Μήπως προσπαθεί να τραβήξει την προσοχή; Είναι κουρασμένο ή αναστατωμένο; Ή απλώς περνά μια χαρούμενη στιγμή μαζί σας;
Την ίδια στιγμή, τα παιδιά χρειάζεται να μαθαίνουν από μικρά ότι η τρυφερότητα δεν σημαίνει πως καταργούνται τα προσωπικά όρια.
Αν ένα παιδί πιέζει τα μάτια, τραβά τα χείλη ή συνεχίζει να αγγίζει τον γονιό ενώ εκείνος έχει ζητήσει να σταματήσει, μπορεί να μπει ένα ήρεμο και σαφές όριο.
Μια φράση όπως «θέλω να είσαι πιο απαλά» ή «μπορείς να μου κρατήσεις το χέρι αντί να αγγίζεις το πρόσωπό μου» επιτρέπει στο παιδί να καταλάβει ότι η επαφή είναι ευπρόσδεκτη, αλλά και ότι κάθε άνθρωπος έχει δικαίωμα να ορίζει τα όρια του σώματός του.
Δεν υπάρχει μία απάντηση για όλα τα παιδιά
Το να αγγίζει ένα παιδί συνεχώς το πρόσωπο του γονιού του δεν αποτελεί από μόνο του ένδειξη κάποιου συγκεκριμένου ψυχολογικού προβλήματος ή ανεκπλήρωτης ανάγκης.
Μπορεί να είναι ένας τρόπος επικοινωνίας, μια προσπάθεια να εξασφαλίσει την προσοχή του γονιού, μια μορφή τρυφερότητας, ένας τρόπος να νιώσει οικειότητα και ασφάλεια ή απλώς μια συνήθεια.
Το σημαντικότερο στοιχείο είναι το συνολικό πλαίσιο και η σχέση γονέα και παιδιού.
Άλλωστε, για ένα μικρό παιδί το να αγγίζει το πρόσωπο της μαμάς ή του μπαμπά μπορεί να είναι ένας πολύ απλός τρόπος να πει «είσαι εδώ;», «με ακούς;», «θέλω να είμαι κοντά σου» ή ακόμη και «η μύτη σου είναι πολύ αστεία».
Και μερικές φορές, δεν χρειάζεται να υπάρχει κάτι περισσότερο πίσω από αυτό.
