Στις 12 Οκτώβρη 1862 η εξέγερση λαού και στρατιωτικών μονάδων οδήγησε στην εκδίωξη του Όθωνα. Αυτό είναι το γεγονός, με αυτόν τον τρόπο καταγράφεται στην ιστοριογραφία, αυτή όμως είναι η μισή αλήθεια.
Η «έξωση του Όθωνα» αποτέλεσε την κατάληξη μιας μακράς κρίσης του καθεστώτος και δεν μπορεί να ερμηνευθεί αποκλειστικά ως αποτέλεσμα «λαϊκής οργής». Ήταν αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης της διεθνούς πολιτικής, της οικονομικής εξάρτησης του ελληνικού κράτους, της ανάδυσης νέων οικονομικών και κοινωνικών ομάδων και της ενίσχυσης των φιλελεύθερων πολιτικών ρευμάτων.
Ιδιαίτερα κρίσιμη υπήρξε η περίοδος 1859-1862, κατά την οποία η οικονομική κρίση συνδέθηκε στενά με τη διπλωματική απομόνωση του Όθωνα και την ενίσχυση της εσωτερικής αντιπολίτευσης. Όσο κι αν φαίνεται παράξενο, όλες αυτές τις διεργασίες τις περιγράφει με μοναδικό τρόπο ο Ιάκωβος Καμπανέλλης στο εμβληματικό θεατρικό έργο του «Το Μεγάλο μας Τσίρκο». Ας προσπαθήσουμε να τις προσεγγίσουμε ακολουθώντας τους στίχους του μεγάλου λογοτέχνη.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Η στάση των Μεγάλων Δυνάμεων
«Οι βασιλιάδες φύγανε και πάνε
και στο λιμάνι τώρα, κάτω στο γιαλό,
οι σύμμαχοι τους στέλνουν στο καλό.
Καθώς τα μαγειρέψαν και τα φτιάξαν
από ξαρχής το λάκκο τους εσκάψαν
κι από κοντά οι μεγάλοι μας προστάτες,
αγάλι-αγάλι εγίναν νεκροθάφτες»
Ο Καμπανέλης ορθά γράφει πως ο Όθων «έσκαψε το λάκκο του» με τη στάση του, ορθά όμως αποδίδει και στους «Σύμμαχους» τον ρόλο του «νεκροθάφτη». Ο Όθων είχε ανέλθει στον θρόνο με τη συμφωνία τους, η υποστήριξη όμως αυτή δεν ήταν ανεξάρτητη από τα γεωπολιτικά τους συμφέροντα.
Η Ρωσία υπήρξε η πιο ευνοϊκή προς τον Όθωνα δύναμη. Η θρησκευτική συγγένεια και η ρωσική πολιτική απέναντι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία δημιουργούσαν ένα περιβάλλον στο οποίο μπορούσε να βρει μεγαλύτερη υποστήριξη. Ο Όθων, ιδιαίτερα κατά τον Κριμαϊκό Πόλεμο, έδειξε σαφή προτίμηση προς τη ρωσική πλευρά, ενθαρρύνοντας, άμεσα ή έμμεσα, ως αντιπερισπασμό, τις ελληνικές εξεγέρσεις στην Ήπειρο, τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία το 1854. Η επιλογή αυτή έφερε την Ελλάδα σε αντίθεση με τη Βρετανία και τη Γαλλία, αγγλογαλλικά στρατεύματα κατέλαβαν την Αθήνα και τον Πειραιά από το 1854 έως το 1857.
Η κοινωνική αντίδραση και το Ναύπλιο
«και ποιος πληρώνει πάλι τα σπασμένα
και πώς να ξαναρχίσω πάλι απ’ την αρχή
κι ας ήξερα τουλάχιστον γιατί...»
Η Μεγάλη Ιδέα δεν ευοδώθηκε τη δεκαετία του 1850 και τα κοινωνικά προβλήματα συνέχιζαν να είναι άλυτα. Η οικονομία παρέμενε καθυστερημένη, ενώ το καθεστώς γινόταν ολοένα και πιο αυταρχικό. Η προσπάθεια εκτόνωσης της κοινωνικής αντίδρασης με την εξαγορά «βαριών» ονομάτων, όπως ο Γενναίος Κολοκοτρώνης ή ο Θανάσης Μιαούλης δεν είχε αποτέλεσμα.
Καταλύτης για το ξέσπασμα της λαϊκής οργής ήταν η εξέγερση του Φεβρουαρίου του 1862, η «Ναυπλιακή Επανάσταση». Ηγετικές μορφές της ήταν οι αντισυνταγματάρχες Κορωναίος και Μίχος, ο ταγματάρχης Ζυμβρακάκης, ο υπολοχαγός Γρίβας , οι νομικοί Μαυρομιχάλης, Πετμεζάς και Πετσάλης, ο υποπρόξενος του Βελγίου Ζαβιτσάνος. Ξεχώριζε η μορφή μιας σπουδαίας γυναίκας, της Καλλιόπης Παπαλεξοπούλου, οι σύγχρονοί της την παρομοίαζαν με τη Γαλλίδα επαναστάτρια Μαντάμ Ρολάν, την ψυχή της επαναστατικής λέσχης των Γιρονδίνων.
Ο Όθωνας αντέδρασε με μαζικές συλλήψεις και συγκρότηση μισθοφορικού στρατού, καθώς δεν είχε εμπιστοσύνη στον τακτικό. Όπως γράφει ο Δ. Φωτιάδης, οι μισθοφόροι αυτοί ήταν «καθάρματα, που ήταν έτοιμα να πουλήσουν κρέας στον εμφύλιο πόλεμο. Τους έδιναν ένα κατοστάρικο στο χέρι, ποσό σημαντικό για εκείνη την εποχή και το λεύτερο να πλιατσικολογήσουν τον τόπο ωσάν να τον είχαν κατακτήσει. Σύναξαν έτσι πάνω από 1.500 αποβράσματα της κοινωνίας». Ούτε σε Έλληνα διοικητή είχαν εμπιστοσύνη και ανέθεσαν τη διοίκηση στον Ελβετό στρατηγό Αμαντέους-Εμάνουελ Χαν.
Ακολούθησαν δύο μήνες εμφυλίου πολέμου καθώς η εξέγερση επεκτάθηκε σχεδόν σε όλο το ελληνικό κράτος. Κορυφαία στιγμή ήταν η τραγωδία της Κύθνου που την περίοδο εκείνη ήταν τόπος εξορίας. Επαναστάτες, με επικεφαλής τον Λεωτσάκο και τον Μωραΐτίνη, επιχείρησαν να ελευθερώσουν τους εξόριστους και δέχτηκαν επίθεση από τη ναυαρχίδα του στόλου, τη φρεγάτα «Αμαλία», που μετέφερε λόχο στρατού και μεγάλο αριθμό χωροφυλάκων. Οι κυβερνητικοί δολοφόνησαν τους Λεωτσάκο και Μωραΐτίνη καθώς και τον εξόριστο υπολοχαγό Σκαρβέλη.
Ακολούθησε θύελλα αντιδράσεων, οι εικόνες των δολοφονημένων κυκλοφορούσαν σε χιλιάδες αντίτυπα σαν μορφές αγίων. Τελικά τον Απρίλιο τα κυβερνητικά στρατεύματα κατέστειλαν τη Ναυπλιακή Επανάσταση, όμως η πορεία πλέον ήταν μη αναστρέψιμη. Η οργή είχε πάρει πάνδημες διαστάσεις.
Η «Μεγάλη Ιδέα» δεν τον έσωσε...
Η ύστατη απόπειρα διάσωσης του θρόνου του Όθωνα ήταν η καταφυγή στη Μεγάλη Ιδέα. Επιδίωξε συνεννοήσεις με τους Σέρβους και –κυρίως– τους Ιταλούς που είχαν λόγους να παίξουν σε αυτήν την κωμωδία καθώς εκείνη την περίοδο αγωνίζονταν για την ένωση της χώρας τους επιδιώκοντας έναν αντιπερισπασμό στα νότια σύνορα της Αυστρίας στα Βαλκάνια. Διέδιδαν πως στράτευμα 15.000 αντρών, με επικεφαλής τον Γκαριμπάλντι, θα αποβιβαζόταν στην Αμφιλοχία (οι 5.000 θα ήταν Ούγγροι υπό τον στρατηγό Τουρ) και θα έφταναν μέχρι τη Σερβία για να ελευθερώσουν τα Βαλκάνια.
Τέτοιας σοβαρότητας θέματα συζητούνταν δημόσια, γεγονός που προκάλεσε αντιδράσεις και στο εσωτερικό της Ελλάδας. Τελικά ο υπουργός Εξωτερικών της Αγγλίας Ράσελ σε επίσημο διάβημά του ανέφερε: «Ειδοποιήσατε εντόνως τον βασιλέα της Ελλάδος ότι ο πόλεμος κατά της Τουρκίας θέλει φέρει εντός βραχυτάτου χρόνου την εκθρόνισιν και την καθαίρεσιν αυτού». Ύστερα από αυτήν την τόσο... διακριτική παρέμβαση της Αγγλίας, κάθε επαφή σταμάτησε.
«Το σύνταγμα βαστούν χωροφυλάκοι
και στο παλάτι μέσα οι παλατιανοί
προσμένουν κάτι νέο να φανεί...»
Στις 2 Οκτωβρίου 1862 ο Όθων και η Αμαλία επιβιβάστηκαν στη φρεγάτα «Αμαλία» και ξεκίνησαν περιοδεία με στόχο να ξανακερδίσουν την «αγάπη του λαού». Δεν ξαναπάτησαν ποτέ στην Αττική. Στις 4 Οκτωβρίου, στη Βόνιτσα, ο Θοδωράκης Γρίβας ξεκίνησε πρώτος την επανάσταση. Ακολούθησαν η μία μετά την άλλη οι πόλεις και το ξημέρωμα της 11ης του μηνός η Αθήνα. Χωρίς να συναντήσουν αντίσταση, οι επαναστάτες συγκεντρώθηκαν στον στρατώνα του πυροβολικού και στις 3 τα χαράματα, πάνω στην κάννη ενός πυροβόλου, ο Επαμεινώνδας Δεληγεώργης συνέταξε το ψήφισμα που κήρυττε έκπτωτο τον Όθωνα, ενώ συγκροτήθηκε προσωρινή κυβέρνηση από τους Δ. Βούλγαρη, Κ. Κανάρη και Μ. Ρούφο.
Τα ξένα οικονομικά συμφέροντα και η πίεση της περιόδου 1859-1862
«Στολίστηκαν οι ξένοι τραπεζίτες,
ξυρίστηκαν οι Έλληνες μεσίτες.
Εφτά ο τόκος πέντε το φτιασίδι,
σαράντα με το λάδι και το ξύδι...»
Οι εξελίξεις αυτές αποτέλεσαν την κορυφή του παγόβουνου, δεν μπορούν να κατανοηθούν χωρίς να επισημάνουμε τον παράγοντα της οικονομικής εξάρτησης. Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους, το δημόσιο χρέος είχε δημιουργήσει στενή σχέση εξάρτησης, πρωτίστως με την Αγγλία. Το δάνειο των 60 εκατομμυρίων γαλλικών φράγκων του 1832 επιβάρυνε σημαντικά τα οικονομικά του νέου κράτους. Οι τρεις Δυνάμεις εγγυήθηκαν το δάνειο που είχε επιτόκιο 5% και διάρκεια 36 έτη.
Μέρος του ποσού απορροφήθηκε από τόκους, προμήθειες και άλλες υποχρεώσεις, ενώ χρησιμοποιήθηκε για τη χρηματοδότηση των δαπανών του καθεστώτος, της Αντιβασιλείας και του βαυαρικού στρατού που η σκανδαλώδης παρουσία του σημάδεψε το ξεκίνημα του ελληνικού κράτους. Το δάνειο δεν το πήρε η Ελλάδα από κρατικές τράπεζες, ανατέθηκε στον ιδιωτικό τραπεζικό οίκο Rothschild, και συγκεκριμένα στον James de Rothschild / Rothschild Frères στο Παρίσι, με τη συμμετοχή του οίκου των Rothschild του Λονδίνου.
Ο Rothschild δεν δάνεισε απλώς 60 εκατομμύρια στην Ελλάδα από τα δικά του κεφάλαια. Λειτούργησε ως εκδότης/ανάδοχος του κρατικού δανείου και από την εγκαθίδρυση της οθωνικής μοναρχίας το ελληνικό κράτος συνδεόταν άμεσα με έναν από τους ισχυρότερους διεθνείς χρηματοπιστωτικούς οίκους της εποχής.
Η περιορισμένη φορολογική βάση της Ελλάδας, η διαφθορά και οι πολεμικοί τυχοδιωκτισμοί που οδηγούσαν σε ταπεινωτικές αποζημιώσεις έκαναν ακόμη δυσκολότερη την κανονική εξυπηρέτηση του χρέους. Η Ελλάδα αδυνατούσε για μεγάλο χρονικό διάστημα να δανειστεί από τις διεθνείς αγορές. Έτσι, το δημόσιο χρέος μετατράπηκε σταδιακά από οικονομικό σε πολιτικό και διπλωματικό ζήτημα. Η κρίση κορυφώθηκε το 1859, όταν συγκροτήθηκε οικονομική επιτροπή με εκπροσώπους της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας. Η Επιτροπή απαίτησε από την Ελλάδα να καταβάλλει 900.000 φράγκα ετησίως για την εξυπηρέτηση του παλαιού χρέους, ποσό που θα μπορούσε να αυξηθεί ανάλογα με τα κρατικά έσοδα.
Ο Όθωνας δεν την αποδέχθηκε με αποτέλεσμα να βρεθεί απομονωμένος τόσο στο εξωτερικό όσο και στο εσωτερικό καθώς η κρίση όξυνε τα κοινωνικά προβλήματα. Χρειαζόταν πόρους για να αντιμετωπίσει τις εσωτερικές αναταραχές ενώ η διεθνής οικονομική πίεση περιόριζε τη δυνατότητα πρόσβασής του σε χρηματοδότηση.
Τα εσωτερικά οικονομικά συμφέροντα με πυρήνα την Εθνική Τράπεζα
Παράλληλα στην Ελλάδα αναπτυσσόταν ένα νέο οικονομικό περιβάλλον. Η ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας το 1841 αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στη δημιουργία οργανωμένου χρηματοπιστωτικού συστήματος. Συνδεόταν με το κράτος, Έλληνες εμπόρους και επιχειρηματίες, κεφαλαιούχους της διασποράς και ευρωπαϊκούς χρηματοπιστωτικούς κύκλους. Έμποροι, επιχειρηματίες, δικηγόροι, δημόσιοι υπάλληλοι, στρατιωτικοί και νέοι πολιτικοί συγκροτούσαν σταδιακά ένα νέο αστικό κοινωνικό περιβάλλον.
Η Εθνική Τράπεζα πρέπει να αντιμετωπιστεί ως πυρήνας ενός αναδυόμενου αστικού κόσμου. Η οικονομική κρίση και η αδυναμία του κράτους να χρηματοδοτήσει τις ανάγκες του ενίσχυαν τη σημασία των τραπεζικών και εμπορικών κύκλων. Παράλληλα, η αυξανόμενη οικονομική δραστηριότητα αυτών των ομάδων δημιουργούσε ανάγκη για σταθερότερους θεσμούς, αποτελεσματικότερη διοίκηση και μεγαλύτερη πολιτική συμμετοχή άρα και σύγκρουση με τον όλο και εντεινόμενο αυταρχισμό και συγκεντρωτισμό του Οθωνικού καθεστώτος.
Τα πολιτικά ρεύματα στην Ελλάδα
«Το ριζικό μου ακόμα τι μου γράφει
το μελετάνε τρεις μηχανορράφοι.
Θα μας το πουν γραφιάδες και παπάδες
με τούμπανα, παράτες και γιορτάδες.
κι αυτός που πίστευε και καρτερούσε,
βουβός φαρμακωμένος στέκει και θωρεί
τη λευτεριά που βγαίνει στο σφυρί.»
Μετά το Σύνταγμα του 1844, η Ελλάδα είχε αποκτήσει συνταγματικούς θεσμούς, όμως ο βασιλιάς εξακολουθούσε να διαθέτει μεγάλες εξουσίες. Διόριζε και έπαυε υπουργούς χωρίς να εξαρτάται από την εμπιστοσύνη της Βουλής, ενώ η Γερουσία διοριζόταν από τον ίδιο. Έτσι, η συνταγματική μοναρχία παρέμενε σε μεγάλο βαθμό μοναρχία και ελάχιστα... συνταγματική.
Κατά τη δεκαετία του 1850 και ιδιαίτερα μετά το 1859, ενισχύθηκε μια νέα γενιά φιλελεύθερων πολιτικών που αμφισβητούσε τον τρόπο άσκησης της εξουσίας από τον Όθωνα. Ανάμεσα στις σημαντικότερες μορφές βρισκόταν ο Επαμεινώνδας Δεληγιώργης, ο οποίος εξέφραζε ένα περισσότερο φιλελεύθερο και κοινοβουλευτικό αντιοθωνικό ρεύμα.
Το αντιοθωνικό κίνημα δεν ήταν ομοιογενές. Υπήρχαν πολιτικοί που επιδίωκαν κυρίως τον περιορισμό της βασιλικής εξουσίας και την ενίσχυση του κοινοβουλευτισμού, ενώ άλλοι οδηγήθηκαν σε πιο ριζοσπαστικές θέσεις. Σημαντικό ρόλο έπαιξαν επίσης στρατιωτικοί κύκλοι, οι οποίοι ήταν δυσαρεστημένοι με την πολιτική και στρατιωτική κατάσταση της χώρας.
«Τη λευτεριά που βγαίνει στο σφυρί...»
Δυστυχώς η λαϊκή οργή, αν και εκφράστηκε με την εξέγερση, δεν μπόρεσε να σφραγίσει τις εξελίξεις και πολύ περισσότερο να διαμορφώσει μια νέα κατεύθυνση. Αντίθετα, η εξάρτηση από την Αγγλία έγινε ασφυκτική και η οικονομική και κοινωνική κρίση βάθαινε.
Αξίζει να αναφέρουμε πως το 1862, μετά την έξωση του Όθωνα, μαζί με τις εκλογές στην Ελλάδα, έγινε και ενδεικτικό δημοψήφισμα για επιλογή βασιλιά. Ο Αλφρέδος της Βρετανίας έλαβε 230.016 ψήφους, ο γαλλορώσος πρίγκηπας Λάιχτεμπεργκ 2.400, ενώ ο Γεώργιος-Γουλιέλμος Γλύξμπουργκ της Δανίας μόλις ...6! Προς τιμήν τους, 93 πολίτες ψήφισαν «δημοκρατία», αν και δεν είχε μπει θέμα πολιτεύματος. Φυσικά όλοι γνωρίζουμε πως τελικά η Αγγλία επέβαλε τον Γεώργιο των ... 6 ψήφων, κατοχυρώνοντας τον έλεγχό της στην Ελλάδα.
Για να χρυσωθεί το χάπι η Αγγλία εμφάνισε ως «προίκα» στον Γεώργιο την παραχώρηση των Επτανήσων, της Ιονίου Πολιτείας, στην Ελλάδα. Την αλήθεια την είπαν οι ηγέτες των «Ριζοσπαστών», του πρώτου συγκροτημένου πολιτικού κόμματος στον ελλαδικό χώρο, που αγωνίστηκαν με αυταπάρνηση για την απελευθέρωση των Επτανήσων. Ο Ηλίας Ζερβός Ιακωβάτος έγραφε:
«με την ένωση ολόκληρη πια η Ελλάδα κατέστη δορυφόρος της Αγγλίας… Επτάνησον αγγλικής προστατευομένης και αφανώς διοικουμένης».
Ο Ρόκκος Χοϊδάς, πρωτοπόρος κοινωνικός αγωνιστής, δήλωνε στη Βουλή:
«Δεν ενώθηκε η Επτάνησος με την Ελλάδα, αλλά η Ελλάδα με την Επτάνησο… Ο Άγγλος αρμοστής μετέθεσε την έδρα του εκ της Κερκύρας εις τας Αθήνας υπό το ειρηνικόν όνομα Γεώργιος Χριστιανός Α’, βασιλεύς των Ελλήνων».
Τη μοίρα αυτής της χώρας διαχρονικά, με μικρά φωτεινά διαλείμματα, την καθόριζαν οι «ξένοι τραπεζίτες» και οι «Έλληνες μεσίτες», τις λίγες φορές που ο λαϊκός παράγοντας μπήκε δυναμικά στο προσκήνιο δεν πέτυχε να σφραγίσει τις εξελίξεις. Η αρχαγγελική φωνή του Νίκου Ξυλούρη πάντως συνεχίζει να διαλαλεί το διαχρονικό πρόσταγμα:
«Λαέ μη σφίξεις άλλο το ζωνάρι,
μην έχεις πια την πείνα για καμάρι.
Οι αγώνες πούχεις κάνει δεν φελάνε
το αίμα το χυμένο αν δεν ξοφλάνε.
Λαέ μη σφίξεις άλλο το ζωνάρι,
η πείνα το καμάρι είναι του κιοτή,
του σκλάβου που του μέλλει να θαφτεί.»
(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι ιστορικός και συγγραφέας, τα ιστορικά στοιχεία του κειμένου αντλούνται από τα έργα του «21 Ρωγμές στην επίσημη ιστορία για το 1821» και «Μεγάλη Ιδέα 1844 -1922»)
