Για περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες, η Κίνα βρίσκεται σε έναν από τους μεγαλύτερους αγώνες αναδάσωσης και αποκατάστασης οικοσυστημάτων στον κόσμο. Δισεκατομμύρια δέντρα και εκτάσεις με χόρτα φυτεύτηκαν με στόχο την αντιμετώπιση της ερημοποίησης, την προστασία του εδάφους και, ευρύτερα, την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
Ωστόσο, σύμφωνα με το earth.com, νέα έρευνα δείχνει ότι η τεράστια αυτή αλλαγή στη βλάστηση είχε μια σημαντική και λιγότερο αναμενόμενη συνέπεια: μετέβαλε τον τρόπο με τον οποίο κατανέμεται το νερό σε ολόκληρη τη χώρα.
Η δασική κάλυψη της Κίνας αυξήθηκε από περίπου 10% της επικράτειάς της το 1949 σε περισσότερο από 25% σήμερα. Πρόκειται για αύξηση που αντιστοιχεί σε έκταση περίπου όσο η Αλγερία.
Η νέα μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Earth's Future, υποστηρίζει ότι η αλλαγή της φυτικής κάλυψης δεν επηρέασε απλώς το τοπίο. Επηρέασε και τον ίδιο τον κύκλο του νερού, ανακατανέμοντας τους υδάτινους πόρους ανάμεσα σε διαφορετικές περιοχές της Κίνας.
Λιγότερο διαθέσιμο γλυκό νερό σε μεγάλο μέρος της χώρας
Οι ερευνητές εξέτασαν την περίοδο από το 2001 έως το 2020 και διαπίστωσαν ότι οι αλλαγές στη βλάστηση μείωσαν τη διαθεσιμότητα γλυκού νερού για ανθρώπους και οικοσυστήματα σε δύο μεγάλες γεωγραφικές ζώνες: την ανατολική περιοχή των μουσώνων και την άνυδρη βορειοδυτική Κίνα.
Οι δύο αυτές περιοχές καλύπτουν συνολικά περίπου το 74% της χερσαίας έκτασης της χώρας.
Την ίδια στιγμή, η διαθεσιμότητα νερού αυξήθηκε στην περιοχή του Θιβετιανού Οροπεδίου, η οποία αποτελεί το υπόλοιπο τμήμα της κινεζικής επικράτειας.
Ο Arie Staal, επίκουρος καθηγητής ανθεκτικότητας οικοσυστημάτων στο Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης στην Ολλανδία και συν-συγγραφέας της μελέτης, περιγράφει το φαινόμενο ως μια ανακατανομή του νερού που προκαλείται από την αλλαγή της κάλυψης της γης.
Όπως εξηγεί, οι δεκαετίες μεγάλης κλίμακας «πρασινίσματος» της Κίνας, και ιδιαίτερα η αποκατάσταση οικοσυστημάτων στο οροπέδιο Loess, ενεργοποίησαν εκ νέου και σε μεγαλύτερο βαθμό τον κύκλο του νερού.
Γιατί τα δέντρα επηρεάζουν τόσο το νερό
Για να γίνει κατανοητό το φαινόμενο, πρέπει να εξεταστεί ο τρόπος με τον οποίο το νερό μετακινείται ανάμεσα στην επιφάνεια της Γης και την ατμόσφαιρα.
Η εξάτμιση μεταφέρει νερό από την επιφάνεια και το έδαφος προς την ατμόσφαιρα, ενώ η διαπνοή αφορά το νερό που απορροφούν τα φυτά από το έδαφος και στη συνέχεια απελευθερώνουν στην ατμόσφαιρα.
Οι δύο διαδικασίες μαζί ονομάζονται εξατμισοδιαπνοή.
Η ποσότητα της εξατμισοδιαπνοής επηρεάζεται από την έκταση της φυτικής κάλυψης, τη διαθέσιμη ποσότητα νερού και την ηλιακή ενέργεια που φτάνει στην επιφάνεια της Γης.
Τόσο τα λιβάδια όσο και τα δάση αυξάνουν την εξατμισοδιαπνοή, όμως η επίδραση των δασών μπορεί να είναι ακόμη ισχυρότερη. Οι ρίζες των δέντρων μπορούν να φτάσουν βαθύτερα στο έδαφος και να αντλούν νερό ακόμη και κατά τη διάρκεια περιόδων ξηρασίας.
Έτσι, περισσότερη βλάστηση μπορεί να σημαίνει ότι μεγαλύτερες ποσότητες νερού επιστρέφουν στην ατμόσφαιρα.
Το νερό δεν επέστρεψε απαραίτητα εκεί όπου εξατμίστηκε
Οι επιστήμονες συνδύασαν δεδομένα υψηλής ανάλυσης για την εξατμισοδιαπνοή, τις βροχοπτώσεις και τις αλλαγές στη χρήση γης με ένα μοντέλο που παρακολουθεί την ατμοσφαιρική υγρασία.
Το αποτέλεσμα ήταν ιδιαίτερα ενδιαφέρον: η εξατμισοδιαπνοή αυξήθηκε περισσότερο από τη συνολική βροχόπτωση.
Με απλά λόγια, περισσότερα δέντρα και περισσότερη βλάστηση άντλησαν και απελευθέρωσαν περισσότερο νερό στην ατμόσφαιρα, όμως το νερό αυτό δεν επέστρεψε απαραίτητα ως βροχή στην ίδια περιοχή.
Η επέκταση των δασών στην ανατολική περιοχή των μουσώνων και η αποκατάσταση λιβαδιών σε άλλα τμήματα της Κίνας αύξησαν την εξατμισοδιαπνοή. Η αύξηση των βροχοπτώσεων, όμως, ήταν εμφανής κυρίως πάνω από το Θιβετιανό Οροπέδιο.
Σε πολλές άλλες περιοχές, αντίθετα, η διαθέσιμη ποσότητα νερού μειώθηκε.
«Περισσότερο νερό χάνεται από πριν», σημειώνει ο Staal, αναφερόμενος στις τοπικές συνθήκες, ακόμη και αν συνολικά ο υδρολογικός κύκλος έχει γίνει πιο έντονος.
Ο άνεμος μπορεί να μεταφέρει την υγρασία χιλιάδες χιλιόμετρα
Ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους προκύπτει αυτή η ανισορροπία είναι ότι η ατμοσφαιρική υγρασία δεν παραμένει υποχρεωτικά στην περιοχή όπου δημιουργείται.
Οι άνεμοι μπορούν να μεταφέρουν υγρασία σε αποστάσεις που φτάνουν ακόμη και τα 7.000 χιλιόμετρα. Αυτό σημαίνει ότι το νερό που απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα μέσω της εξατμισοδιαπνοής σε μία περιοχή μπορεί τελικά να επιστρέψει στη Γη ως βροχή σε μια εντελώς διαφορετική περιοχή.
Έτσι, μια περιοχή που φυτεύει δάση μπορεί, θεωρητικά, να συμβάλλει στην αύξηση των βροχοπτώσεων πολύ μακριά από τα όριά της, χωρίς το φαινόμενο να αποτυπώνεται απαραίτητα στα τοπικά δεδομένα βροχόπτωσης.
Η συγκεκριμένη εξέλιξη αποκτά ιδιαίτερη σημασία εξαιτίας της άνισης κατανομής του νερού στην Κίνα.
Ο βορράς της χώρας διαθέτει περίπου το 20% των υδάτινων πόρων, ενώ φιλοξενεί περίπου το 46% του πληθυσμού και το 60% της καλλιεργήσιμης γης.
Η κινεζική κυβέρνηση εδώ και χρόνια εφαρμόζει πολιτικές για την αντιμετώπιση αυτής της ανισορροπίας. Οι συγγραφείς της μελέτης, ωστόσο, προειδοποιούν ότι οι προσπάθειες διαχείρισης των υδάτων ενδέχεται να μην αποδώσουν πλήρως εάν δεν υπολογίζεται και η ανακατανομή που προκαλείται από την αποκατάσταση της βλάστησης.
Το «Μεγάλο Πράσινο Τείχος» και δεκαετίες δενδροφύτευσης
Η μεγαλύτερη από τις περιβαλλοντικές προσπάθειες της Κίνας είναι το Μεγάλο Πράσινο Τείχος, ένα τεράστιο πρόγραμμα που ξεκίνησε το 1978 στον άνυδρο και ημιάνυδρο βορρά της χώρας, με στόχο να περιορίσει την εξάπλωση των ερήμων.
Τον Νοέμβριο του 2024 ολοκληρώθηκε ένα ακόμη σημαντικό στάδιο του έργου, όταν εργάτες φύτεψαν το τελευταίο τμήμα μιας ζώνης μήκους 3.046 χιλιομέτρων γύρω από την έρημο Τακλαμακάν. Με αυτόν τον τρόπο ολοκληρώθηκε ο δακτύλιος πρασίνου που περιβάλλει τη μεγαλύτερη έρημο της Κίνας, έπειτα από περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες εργασιών.
Παράλληλα, το 1999 ξεκίνησαν δύο ακόμη μεγάλα προγράμματα.
Το Grain for Green προσφέρει κίνητρα σε αγρότες ώστε να μετατρέψουν καλλιεργήσιμες εκτάσεις σε δάση και λιβάδια, ενώ το Natural Forest Protection Program περιορίζει την υλοτομία σε φυσικά δάση και ενθαρρύνει την αναδάσωση.
Συνολικά, οι προσπάθειες αποκατάστασης της Κίνας αντιστοιχούσαν στο 25% της παγκόσμιας καθαρής αύξησης της φυλλώδους επιφάνειας μεταξύ 2000 και 2017.
Δεν είναι όλα τα αποτελέσματα αρνητικά
Παρά τα προβλήματα που αναδεικνύει η νέα έρευνα, η εικόνα δεν είναι μονοδιάστατα αρνητική.
Μια άλλη μελέτη, που δημοσιεύθηκε τον Ιανουάριο του 2026, διαπίστωσε ότι η φυτεμένη ζώνη γύρω από την Τακλαμακάν απορροφά πλέον περισσότερο διοξείδιο του άνθρακα από όσο απελευθερώνει η ίδια η έρημος. Με αυτόν τον τρόπο, η περιοχή λειτουργεί πλέον ως καθαρή δεξαμενή άνθρακα.
Αυτό, βέβαια, δεν ήταν ο αρχικός στόχος του συγκεκριμένου έργου. Η φυτεμένη ζώνη δημιουργήθηκε κυρίως για να προστατεύσει δρόμους, αγροτικές εκτάσεις και οικισμούς από την προέλαση των αμμόλοφων.
Την ίδια στιγμή, επικριτές των προγραμμάτων έχουν επισημάνει ότι τα ποσοστά επιβίωσης ορισμένων φυτεμένων δέντρων είναι χαμηλά και ότι οι αμμοθύελλες εξακολουθούν να φτάνουν στο Πεκίνο κάθε άνοιξη.
Το συμπέρασμα δεν είναι ότι «τα δέντρα ήταν λάθος»
Η νέα μελέτη, ωστόσο, δεν υποστηρίζει ότι η Κίνα έκανε λάθος που φύτεψε δέντρα.
Τα προγράμματα σχεδιάστηκαν για συγκεκριμένους λόγους: να περιορίσουν την εξάπλωση των ερήμων, να συγκρατήσουν το έδαφος και να προστατεύσουν ανθρώπους, καλλιέργειες και υποδομές. Και σε αυτούς τους στόχους έχουν υπάρξει σημαντικές επιτυχίες.
Το βασικό μήνυμα της έρευνας είναι διαφορετικό: κάθε μεγάλη αλλαγή στην κάλυψη της γης έχει υδρολογικές συνέπειες που πρέπει να αξιολογούνται ξεχωριστά.
Το αν μια προσπάθεια αναδάσωσης θα ωφελήσει ή θα επιβαρύνει μια περιοχή εξαρτάται όχι μόνο από το πόσο νερό φτάνει στην ατμόσφαιρα, αλλά και από το πού τελικά επιστρέφει αυτό το νερό ως βροχή.
Και αυτό μπορεί να αποτελεί ένα ευρύτερο μάθημα για τον πλανήτη. Προγράμματα αναδάσωσης και αποκατάστασης οικοσυστημάτων σε άλλες χώρες ενδέχεται να επηρεάζουν με παρόμοιο τρόπο τον κύκλο του νερού, χωρίς οι επιπτώσεις να έχουν ακόμη μετρηθεί επαρκώς.
Με άλλα λόγια, η περίπτωση της Κίνας δείχνει ότι η περιβαλλοντική αποκατάσταση δεν αφορά μόνο το πόσα δέντρα φυτεύονται. Αφορά και το πώς τα δέντρα αλλάζουν ολόκληρο το σύστημα στο οποίο μεγαλώνουν — από το έδαφος μέχρι την ατμόσφαιρα και από μια περιοχή μέχρι την άλλη.
